Jakub Frank i ruch frankistowski w monografii

Wydawnictwo w Podwórku przedstawia książkę Pawła Maciejki Wieloplemienny tłum. Jakub Frank i ruch frankistowski, 1755–1816, która ukazała się 9 lutego.

Paweł Maciejko „Wieloplemienny tłum. Jakub Frank i ruch frankistowski, 1755–1816” – okładka (źródło: materiały prasowe)

Paweł Maciejko „Wieloplemienny tłum. Jakub Frank i ruch frankistowski, 1755–1816” – okładka (źródło: materiały prasowe)

Paweł Maciejko analizuje w książce proces formowania się frankizmu, żydowskiego ruchu religijnego, który w drugiej połowie XVIII wieku pojawił się w Polsce i rozprzestrzenił na ziemiach imperium Habsburgów i kraje niemieckie, określając swoją tożsamość w konfrontacji z innymi prądami religijnymi: rabinackim judaizmem i chrześcijaństwem. Zbadanie frankizmu umożliwia więc przekrojowe spojrzenie na ówczesne relacje żydowsko-chrześcijańskie w Europie Środkowej. Z jednej strony – twierdzi autor – chrześcijanie wyszukiwali w judaizmie materiałów, które potwierdziłyby ich własne założenia, domniemania i uprzedzenia. Wierzyli w religijną i moralną wyższość chrześcijaństwa i chociaż potrafili pogodzić swoje przywiązanie do religii z akceptacją zasad tolerancji religijnej, nie wyobrażali sobie, że Żydzi są również do tego zdolni; oczekiwali więc, że emancypacja Żydów musi się wiązać z ich konwersją. Z drugiej strony chrześcijanie zaangażowani w sprawę frankizmu byli mocno wyczuleni na te wątki judaizmu, które zdawały się potwierdzać prawdziwość chrześcijaństwa. Posiedli też olbrzymią wiedzę na temat dyskusji toczących się w łonie samego judaizmu. Odrzucając długą tradycję teologii chrześcijańskiej, polegającą na uznawaniu jednej tylko religii żydowskiej, czynili staranne rozróżnienia pomiędzy rozmaitymi wyznaniami w obrębie judaizmu. Z kolei dla Żydów misjonarskie działania frankizmu stały się bodźcem do bardziej precyzyjnego zdefiniowania własnych poglądów na judaizm oraz stosunku do chrześcijan i chrystianizmu, przyczyniły się również do rozwinięcia doktryny selektywnej asymilacji niektórych chrześcijańskich wartości, obrzędów i poglądów.

Książka Pawła Maciejki ukazuje ruch frankistowski jako prawdopodobnie najdonioślejsze zjawisko życia publicznego, w jakim uczestniczyły wspólnoty żydowskie w początkach okresu nowożytnego. Wcześniejsze od frankizmu żydowskie ruchy sekciarskie odegrały niewielką rolę w życiu społeczności, w których obrębie funkcjonowały. Dopiero frankizm zdobył politycznie i ideologicznie znaczący wpływ na środowiska nieżydowskie. Interesowali się nim między innymi: Józef II Habsburg, Katarzyna Wielka, Goethe czy Casanova. Autor opisuje też, w jaki sposób frankizm odegrał znaczący wpływ w rozwoju haskali (żydowskiego oświecenia). Żydowska emancypacja w Europie Środkowej przebiegała często w sposób niebezpośredni: wszyscy, którym ciążyły ograniczenia rabinicznego judaizmu, zanim wyrobili sobie nowy, bardziej świecki światopogląd, uczestniczyli w działaniach któregoś z heterodoksyjnych ugrupowań żydowskich. Frankizmem zajmowali się Mojżesz Mendelssohn i Lessing, a wielu znanych myślicieli, prawników i reformatorów, takich jak Aaron Chorin, Jan Czyński, Joseph von Sonnenfels czy Fritz Mauthner powiązanych było z frankistami więzami towarzyskimi bądź rodzinnymi. Ruch ten stał się dla wyemancypowanych Żydów najważniejszym narzędziem mobilności społecznej: wielu czołowych finansistów, intelektualistów i polityków wywodziło się z drugiego i trzeciego pokolenia potomków zwolenników Jakuba Franka.

W swoich badaniach autor zestawia obszerny korpus materiałów źródłowych napisanych w języku polskim, hebrajskim, niemieckim, łacińskim i włoskim, znajdujących się w bibliotekach i archiwach w Polsce, Izraelu, Niemczech, Czechach i Watykanie. Znaczna część tych materiałów nie była dotąd publikowana ani wykorzystywana w opracowaniach naukowych. Źródła te umożliwiają wszechstronny ogląd zjawiska frankizmu, jego analizę z kilku różnych perspektyw. Autor zestawia ze sobą różne współczesne relacje na temat frankizmu, interpretujące ten ruch jako rezultat sprzecznych interesów i obligacji rozmaitych grup religijnych i społecznych.

Książka otrzymała Salo Baron Prize for the Best Book in Jewish History (American Academy of Jewish Research), Polonsky Prize for Creativity and Originality in Humanistic Disciplines (Uniwersytet Hebrajski w Jerozolimie) oraz Jordan Schnitzer Book Award (Association for Jewish Studies). Obecnie przygotowywane są wydania w języku hebrajskim, włoskim i rosyjskim.

Paweł Maciejko (ur. 1971) – profesor na Wydziale Myśli Żydowskiej Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie, kierownik Centrum Badań nad Historią i Kulturą Żydów Polskich na tymże uniwersytecie. Doktoryzował się w 2004 roku na Uniwersytecie Oksfordzkim, był wykładowcą na University of Chicago, Harvard University i w École des hautes études et sciences sociales. Członek Młodej Akademii Izraelskiej Akademii Nauk. Zajmuje się historią kabały w epoce wczesnonowożytnej oraz problematyką herezji w judaizmie. Jest autorem kilkudziesięciu prac naukowych po polsku, angielsku, włosku i hebrajsku. Oprócz Wieloplemiennego tłumu (wydanie amerykańskie: The Mixed Multitude. Jacob Frank and the Frankist Movement, 1755– 1816, 2011) opublikował Wa-Awo ha-jom el ha-ajin: kuntras be-kabala le-rabi Jehonatan Ajbeszic (2014).

Paweł Maciejko Wieloplemienny tłum. Jakub Frank i ruch frankistowski, 1755–1816
Premiera: 9 lutego 2015 roku
Wydawnictwo w Podwórku

Dodaj komentarz