Fotografie uczestników powstania styczniowego w zbiorach MHK

Album na fotografie wizytowe z portretami uczestników powstania styczniowego trafił w czerwcu do zbiorów Muzeum Historycznego Miasta Krakowa.

Henryka Pustowojtówna, fot. Moritz Ludwig Winter, Praga, 1863 r. (źródło: materiały MHK)

Henryka Pustowojtówna, fot. Moritz Ludwig Winter, Praga, 1863 r. (źródło: materiały MHK)

Niegdyś album ten był własnością Adama Sapiehy, polityka i działacza niepodległościowego, a w powstaniu styczniowym przywódcy obozu białych. Album oddany w depozyt do krakowskiego Muzeum Narodowego leżał w ciszy i zapomnieniu magazynowych półek do 2013 r. Wówczas to odebrał go książę Michał Ksawery Sapieha, spadkobierca Krasiczyna, który w 1945 r. wyjechał z Polski wraz z ojcem i całe dorosłe życie spędził poza krajem. W zmienionej sytuacji politycznej postanowił uporządkować rodzinne sprawy, a zwłaszcza sytuację złożonych w muzeach depozytów — rodzinnych pamiątek. Jedną z nich był właśnie niewielki albumik z 44 fotografiami uczestników powstania styczniowego: wojskowych oraz wybitnych postaci ze świata polityki, nauki, kultury i sztuki.

Powstanie styczniowe było pierwszym polskim zrywem niepodległościowym, który został uwieczniony na fotografiach; zachowały się bowiem wizerunki bohaterów tamtych wydarzeń. Bardzo często fotografie wykonywane były przed wyruszeniem do powstania i ukazują one uczestników insurekcji w pełnym rynsztunku bojowym. Taka dokumentacja uczestnictwa w walce była często jedyną pamiątką po poległych czy straconych powstańcach. W czasie powstania i tuż po jego upadku rozpowszechniano — wykonane w różnym czasie i w różnych zakładach fotograficznych — zdjęcia wielu sławnych powstańców. Stały się one ważnym elementem oddziaływania na narodowe emocje. Swoistym zwyczajem było przechowywanie fotografii uczestników powstania, które umieszczane były w rodzinnych lub w przeznaczonych specjalnie na ten cel albumach o patriotycznej tematyce.

Takim właśnie albumem jest nowy nabytek Muzeum Historycznego. Znajdujące się w nim fotografie w formacie zwanym wizytowym (około 6 x 9 cm) w większości pochodzą z krakowskiego atelier Walerego Rzewuskiego, pozostałe powstały w zakładach we Lwowie, Poznaniu, Pradze, Stuttgarcie i Berlinie. Wśród zebranych wizerunków znalazły się zarówno te cieszące się dużym zainteresowaniem, np. fotografie Mariana Langiewicza czy jego adiutantki Henryki Pustowójtówny, jak i podobizny mniej znanych uczestników powstania.

Marian Langiewicz służbę wojskową rozpoczął jako oficer artylerii w wojsku pruskim, później walczył w szeregach Garibaldiego. W powstaniu styczniowym został mianowany naczelnikiem wojennym województwa sandomierskiego i zorganizował dobrze uzbrojony oddział. W marcu 1863 r. ogłosił się dyktatorem powstania; niestety mimo odniesionego zwycięstwa pod Grochowiskami, nie wierzył w końcowy sukces i po tygodniu dyktatury usiłował przedostać się do Galicji, gdzie został uwięziony przez Austriaków. Na fotografii, wykonanej zapewne przed wyruszeniem do boju, dumnie pozuje z prawą dłonią za połą bluzy, a lewą — na rękojeści szabli. Jego adiutantem była Henryka Pustowojtówna, córka Polki i rosyjskiego generała, która mocno angażowała się w działalność religijno-patriotyczną. Za udział w manifestacjach została skazana w 1861 r. na karę pozbawienia wolności, którą miała odsiedzieć w klasztorze prawosławnym w głębi Rosji, udało jej się jednak zbiec. Po wybuchu powstania styczniowego przedarła się przez granicę. Była adiutantem Dionizego Czachowskiego, potem Langiewicza, brała udział w kilku bitwach. Została aresztowana razem z dyktatorem. Jej wizerunek w mundurze powstańczym i z bronią powstał już po opuszczeniu powstania, a wykonał go praski fotograf Moritz Ludwig Winter.

Znaną postacią był także francuski wojskowy François Rochebrune, który przybył do Polski w 1862 r. i najpierw w Warszawie, a potem w Krakowie otworzył szkołę szermierki. Stała się ona praktycznie szkołą wojskową i po wybuchu powstania Rochebrune wyruszył z grupą wychowanków do obozu powstańczego Apolinarego Kurowskiego w Ojcowie. Tam, opierając się na francuskich wzorach, stworzył oddział nazwany żuawami śmierci, jedną z doborowych formacji powstania. Na fotografii wykonanej przez Rzewuskiego Rochebrune uwieczniony został w mundurze żuawa. W albumie nie zabrakło podobizn uczestników bitwy miechowskiej (17 II 1863), która okryła żałobą wiele krakowskich rodzin. Należą do nich fotografie poległych pod Miechowem ochotników z obozu pod Ojcowem: Emanuela Moszyńskiego, Kazimierza Straszewskiego, Władysława Majewskiego. Wszyscy trzej byli studentami prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego. Moszyński pochodził z rodziny zasłużonej dla sprawy narodowej, kultywującej patriotyczne tradycje — Emanuela ochrzczono na dwóch skrzyżowanych sztandarach kościuszkowskich. W domu Moszyńskich często gościli generałowie Ignacy Prądzyński i Józef Chłopicki.

To tylko historie kilku bohaterów powstania styczniowego, których wizerunki zebrano w albumie. Znalazły się tu również fotografie osób związanych z Krakowem — przedstawicieli świata kultury i nauki, życia społecznego i politycznego. Należą do nich m.in. portrety prezydenta miasta Józefa Dietla, profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego Józefa Szujskiego, Józefa Łepkowskiego i Józefa Majera czy literatów Józefa Ignacego Kraszewskiego, Aleksandra Fredry, Lucjana Siemieńskiego i Wincentego Pola.

Album z fotografiami uczestników powstania styczniowego
Muzeum Historyczne Miasta Krakowa
Od czerwca 2014 roku w zbiorach MHK

Dodaj komentarz