Dorota Nieznalska wobec kultu pamięci Tannenberg-Denkmal

Od 27 lutego w BWA Galerii Sztuki w Olsztynie będzie można oglądać wystawę prac Doroty Nieznalskiej pt. Kult pamięci! Tannenberg-Denkmal.

Tannenberg-Denkmal ok. 1940 r. archiwum prywatne D.Nieznalskiej (źródło: materiały prasowe organizatora)

Tannenberg-Denkmal ok. 1940 r. archiwum prywatne D.Nieznalskiej (źródło: materiały prasowe organizatora)

W swoim najnowszym projekcie Dorota Nieznalska odnosi się do zagadnienia pamięci na przykładzie nieistniejącego, lecz wciąż wzbudzającego wiele emocji pomnika z okolic Olsztynka. Nie bez powodu praca realizowana jest w bieżącym roku, 100 lat od wybuchu I wojny światowej.

Projekt jest związany z lokalnym kontekstem, nie bez przyczyny prezentowany w stolicy województwa warmińsko-mazurskiego. W czasie I wojny światowej, w sierpniu 1914 r., w okolicach Olsztynka rozegrała się bitwa między armią Imperium Rosyjskiego pod dowództwem gen. Aleksandra Samsonowa a Cesarstwem Niemieckim pod wodzą gen. Paula von Hindenburga i gen. Ericha Ludendorffa zakończona wielkim zwycięstwem Niemiec. W historiografii niemieckiej nazwana została drugą bitwą pod Tannenbergiem (pierwsza była bitwa z 1410 r., w polskiej historiografii – bitwa pod Grunwaldem). Według politycznego założenia – wzniesiony w latach 1924-1927 – Tannenberg-Denkmal miał być miejscem oddania czci poległym w zwycięskiej bitwie, monumentem o narodowym charakterze, którego rolą było również rozbudzenie patriotycznego ducha w niemieckim narodzie.

Forma architektoniczna budowli przypominać miała w założeniu twórców słynny krąg bloków kamiennych ze Stonehenge. Autorami projektu byli berlińscy architekci Walter i Johannes Krügerowie. Do budowy użyto czerwonej cegły – materiał ten wywoływać miał skojarzenia z zamkami krzyżackimi. Każda z wież miała swój temat przewodni – np. wieża sztandarowa, żołnierska i generalska. Zniszczenia pierwszej wojny światowej upamiętniały wykute w granicie herby czternastu miast wschodniopruskich, które najbardziej ucierpiały w jej wyniku. Między monumentem a pobliskim Olsztynkiem powstał park o powierzchni 7,5 ha. Serce monumentu stanowił symboliczny grób poległych żołnierzy z ogromnym krzyżem w centrum. Po śmierci Paula von Hindenburga – zwycięzcy bitwy pod Tannenbergiem i prezydenta Rzeszy – zbudowano specjalnie kryptę na sarkofagi Hindenburga i jego żony.

Multimedialny projekt Doroty Nieznalskiej jest próbą zmierzenia się z pamięcią o pomniku, jego historii, upadku, a w szerszej perspektywie pamięci o wspólnym dziedzictwie kulturowym Prus Wschodnich. W ramach projektu, powstała strona internetowa poświęcona pomnikowi opisana za pomocą haseł: historia-pamięć-zapomnienie. Historia, ujawnia pretekst powstania monumentu, dzieje, znaczenie i rangę narodową w latach jego świetności. Pamięć, w tym wypadku nie stanowi zapisu przeżytej pamięci, lecz jest próbą uporządkowanego składania pamięci utraconej. To pamięć zebrana w formie archiwum. Zapomnienie, jest równoznaczne z wymazaniem pamięci o monumencie.

Fakt istnienia pomnika, jako historycznej spuścizny niemieckiego dziedzictwa kulturowego, od wielu lata ogniskuje szereg trudnych tematów związanych m.in. z procesem budowania zbiorowej tożsamości, świadomym współdziedziczeniem historii, miejsc pamięci, również problemem pamięci/zapomnienia, zatarcia śladów. Czy monumentalna bryła budynku istniejąca jako obcy świadek pamięci, nośnik nie naszej historii stanowi – stanowiła tylko przejściowy, niechciany, niemiecki depozyt? Czy próba wskrzeszenia pamięci o pomniku nie podważy tożsamości grupy, która jak pisała Barbara Skarga; koncentruje się na tym co własne, co rzeczywiście moje, gdyż to, co nie własne, obce, nie moje rozbija tożsamość, powoduje upadanie.

Projekt nie udziela jednoznacznych odpowiedzi, ma raczej sprowokować dyskusję. Artystka nie opowiada się po żadnej ze stron, jedynie bada temat. Pyta o to, czy obecnie o Tannenberg-Denkmal należy mówić? Jeśli tak to w jaki sposób należy o nim mówić? Artystka też zwraca uwagę, na to co najistotniejsze – definiowanie wspólnej pamięci, tożsamości oraz uczestnictwo w dziedziczeniu europejskiej kultury to mozolny i długotrwały proces, podlegający społecznej renegocjacji.

Dorota Nieznalska – absolwentka Wydziału Rzeźby Akademii Sztuk Pięknych w Gdańsku. Brała udział w ponad stu wystawach zbiorowych i indywidualnych w kraju i za granicą. Jej prace znajdują się w kolekcjach publicznych i prywatnych w kraju i za granicą. W 2013 r. uzyskała stopień doktora na Wydziale Rzeźby, Kierunek Intermedia w Akademii Sztuk Pięknych w Gdańsku. Pracuje jako asystentka w pracowni Transdyscyplinarnej Wydziału Rzeźby/Intermediów w gdańskiej ASP.

Dorota Nieznalska, Kult pamięci! Tannenberg-Denkmal
Wystawę można oglądać od 27 lutego do 20 marca 2014 roku
BWA Galeria Sztuki w Olsztynie

Dodaj komentarz